Op 4 februari 2026 verzorgde Cees van der Zwan, oud-docent, een korte maar inhoudelijk rijke presentatie over het begrip “Besef”. In een gestructureerde opbouw nam hij de aanwezigen mee langs verschillende invalshoeken en domeinen waarin dit begrip een rol speelt.
Wat is besef?
Cees startte met een heldere omschrijving van het begrip. Besef verwijst naar het vermogen om zich bewust te zijn van iets: een cognitief proces waarbij men zich de betekenis, toestand of implicaties van een situatie realiseert. Het gaat daarbij niet alleen om externe gebeurtenissen, maar ook om interne processen zoals gedachten en emoties. Kenmerkend voor besef zijn bewustzijn, cognitieve verwerking en reflectie. Het is daarmee meer dan alleen waarnemen; het is ook nadenken over wat iets betekent en welke gevolgen het heeft. Daarnaast werd het begrip mindset besproken: de manier waarop overtuigingen ons handelen sturen. Het onderscheid tussen een groeimindset en een vaststaande mindset gaf extra duiding aan de vraag hoe besef zich kan ontwikkelen.
Besef in verschillende domeinen
Vervolgens werd het begrip geplaatst binnen uiteenlopende domeinen zoals psychologie, filosofie, onderwijs, relaties en zelfs wetgeving. Daarmee werd duidelijk dat “besef” niet eenduidig is, maar contextafhankelijk betekenis krijgt. In het bijzonder werd stilgestaan bij het onderwijsdomein, met als voorbeeld de pedagoog en didacticus Jan Ligthart. Aan de hand van een passage uit diens werk Verspreide opstellen werd het verband tussen besef, geweten en verantwoordelijkheid uitgewerkt. De centrale vraag die daarbij werd gesteld: kan besef worden ontwikkeld of bijgebracht? In het besproken voorbeeld – een dialoog tussen vader, moeder en dochter – werd zichtbaar hoe verantwoordelijkheid en gewetensvorming samenhangen met het ontstaan van besef. Opvoeding werd daarbij neergezet als het aanspreken en vormen van het geweten, niet slechts het opleggen van regels.
Besef en kunstmatige intelligentie
Een actueel onderdeel van de lezing betrof het gebruik van AI. Wat moeten wij beseffen wanneer wij werken met kunstmatige intelligentie en grote taalmodellen? Als denkkader werden de drie robotwetten van Isaac Asimov aangehaald, met daarnaast een uitbreiding naar mogelijke wetten voor KI-systemen. De kernvraag: welk besef moet bij de gebruiker aanwezig zijn? Het bewustzijn dat achter een ogenschijnlijk menselijk gesprek een getraind taalmodel schuilgaat, vraagt om verantwoordelijkheid en kritische reflectie. Technologie is gereedschap – en gereedschap veronderstelt veilig en verantwoord gebruik.
Paradigma, waarheid en redeneren
In het vervolg kwamen bredere epistemologische thema’s aan bod, zoals paradigmaverschuivingen, metaforen, deductie en inductie. Wetenschappelijke waarheid werd niet gepresenteerd als een eindstation, maar als een proces van toetsing en herziening. Daarmee werd het begrip besef ook verbonden aan het vermogen om bestaande denkkaders ter discussie te stellen en verantwoordelijkheid te nemen voor de conclusies die wij trekken. Persoonlijke beleving
Naast de theoretische verdieping was er ruimte voor persoonlijke reflectie, onder meer rondom de eerste beleving van het ritueel in de bezinningsruimte van de loge. Symbolen als de balans en de waarheid kregen zo een extra laag betekenis in het licht van het besproken thema. De gebruikte bronnen werden tijdens de lezing expliciet vermeld, waarmee ook het belang van bronbewustzijn werd onderstreept.
Na afloop werd de bijeenkomst in informele sfeer afgesloten met een drankje, waarbij de aanwezigen nog geruime tijd met elkaar in gesprek bleven over de vraag wat besef in hun eigen leven en handelen betekent.